هفت سال از آبان ۱۳۹۸ می‌گذرد. در پی افزایش ناگهانی قیمت بنزین، اعتراضات سراسری آغاز شد. در روزهای بعد، حاکمیت با قطع گسترده اینترنت، در سکوت و تاریکی دست به سرکوب گسترده معترضان زد و جامعه را با خشونتی روبه‌رو کرد که بخش زیادی از ابعاد آن هنوز روشن نشده است. آبان ۹۸ به بخشی از حافظه جمعی جامعه ایران بدل شد، حافظه‌ای آکنده از خشم و پرسش‌های بی‌پاسخ. در سال‌های پس از آبان نیز دوره‌های متناوب و طولانی سرکوب، تبعیض و نابرابری ادامه پیدا کرد. شلیک به هواپیمای اوکراینی، همه‌گیری کرونا، سرکوب جنبش «زن، زندگی، آزادی»، کشتار بی‌رحمانه دی ۱۴۰۴، جنگ و پیامدهای آن و فشارهای معیشتی، رنج‌هایی بودند که بر یکدیگر انباشته شدند، پیش از آنکه جامعه فرصتی برای بازیابی خود پیدا کند.
پس از گذشت هفت سال، همچون دیگر وقایع دردناک، هنوز امکان دادخواهی برای خانواده‌ها فراهم نشده و کسی پاسخگوی این جنایت نیست. دانستن حقیقت، برگزاری دادگاه‌های عادلانه، امکان روایت آزادانه زندگی عزیزان ازدست‌رفته، دیده شدن رنج بازماندگان و برگزاری مراسم یادبود جمعی، از بنیادی‌ترین حقوق خانواده‌ها و جامعه مصیبت‌دیده است. در روان‌شناسی مفهومی وجود دارد به نام «سوگ به رسمیت شناخته‌نشده». زمانی که حاکمیت، جامعه یا نهادهای اجتماعی حق سوگواری افراد را نادیده می‌گیرند، وقتی خانواده‌ای نمی‌تواند آزادانه از عزیز ازدست‌رفته خود سخن بگوید، مراسم یادبود برگزار کند یا درباره چگونگی مرگ او پرسشگری کند، مواجهه با رنج و بی‌عدالتی دشوارتر می‌شود. بدون شک گذشت زمان به‌تنهایی نمی‌تواند جای حقیقت، پاسخگویی و به رسمیت شناختن رنج بازماندگان را بگیرد.
در نگاه کلان‌تر، جامعه ما طی سال‌های گذشته بارها با رویدادهای خشونت‌آمیز و آسیب‌زای جمعی روبه‌رو شده است. تکرار این تجربه‌ها می‌تواند احساس امنیت، اعتماد اجتماعی و روابط انسانی را تحت تاثیر قرار دهد. با این حال، باید میان تجربه جمعی خشونت و پیامدهای روان‌شناختی آن برای هر فرد تمایز گذاشت. همه افراد به یک شکل تحت تاثیر این وقایع قرار نمی‌گیرند و تجربه رویدادهای آسیب‌زا همواره به معنای ابتلا به اختلال روان‌شناختی نیست.
حافظه جمعی تنها یادآوری تاریخ وقایع و شمار جان‌باختگان نیست. این حافظه از روایت‌های بازماندگان، نام‌ها و تصویرها، تجربه‌های مشترک و یاد مبارزات و مقاومت مردم شکل می‌گیرد. در شرایطی که حاکمیت امکان سوگواری آزادانه و روایت مستقل وقایع را محدود می‌کند، ثبت و حفظ این روایت‌ها و انتقال آنها به نسل‌های بعد، بخشی از تلاش برای مقابله با فراموشی و پیگیری دادخواهی است. کنشگران مدنی و حقوق بشری در این میان نقش مهمی دارند. آنها با مستندسازی دقیق، حفظ روایت‌های شخصی و ایجاد پیوند میان خانواده‌ها و گروه‌های اجتماعی، به زنده ماندن حافظه جمعی کمک می‌کنند. حافظه جمعی تنها محلی برای انباشته‌شدن رنج نیست. زنده نگه داشتن یاد مبارزات و هزینه‌هایی که برای رسیدن به زندگی عادی پرداخته‌ایم، کمک می‌کند پیوندهای انسانی جامعه محکم‌تر شود و مقابل فراموشی بایستیم.
اما تا زمانی که امکان دادخواهی فراهم شود، کنشگران در سالگردها چگونه می‌توانند از خانواده‌های دادخواه حمایت کنند و در عین حال مراقب سلامت روان خود باشند؟
سالگردها برای بعضی بازماندگان، واکنش‌های بدنی و عاطفی گذشته مانند بی‌خوابی، اضطراب، تحریک‌پذیری، غم یا خشم را تشدید می‌کنند. آگاهی از این واکنش‌ها به کنشگران کمک می‌کند تا در برنامه‌ریزی فعالیت‌های یادبود، شرایط و نیازهای متفاوت بازماندگان را در نظر بگیرند.
یک قدم عملی، احترام به حق انتخاب خانواده‌ها در شیوه یادآوری و سوگواری است. بعضی افراد ترجیح می‌دهند درباره عزیزشان حرف بزنند، عکس او را منتشر کنند یا مراسمی برگزار کنند. بعضی دیگر به خلوت نیاز دارند. کنشگرانی که با خانواده‌های دادخواه در ارتباط هستند، بهتر است پیش از برگزاری مراسم، انتشار تصاویر یا بازنشر روایت‌ها از آنها بپرسند چه چیزی می‌خواهند و با چه کاری راحت‌تر هستند. آیا دوست دارند نام و زندگی عزیزشان در رسانه‌ها روایت شود یا ترجیح می‌دهند بدون حضور رسانه‌ها مراسمی خصوصی داشته باشند؟
مستندسازی وقایع، حفظ نام جان‌باختگان و روایت زندگی آنها می‌تواند به تقویت حافظه جمعی و تلاش‌های آینده برای حقیقت‌یابی کمک کند. کنشگران هنگام ثبت و نگهداری شهادت‌ها، عکس‌ها و اطلاعات شخصی مراقب خطرات احتمالی انتشار آنها هستند. و بسیار مهم است که روایت زندگی جان‌باختگان تنها به لحظه کشته شدن آنها محدود نشود. یادآوری زندگی، آرزوها، روابط و فعالیت‌هایشان نیز بخشی از حفظ حافظه جمعی است.
موضوع مهم دیگر، شیوه انتشار تصاویر و اخبار خشونت‌آمیز است. تماشای مکرر صحنه‌های خشونت ممکن است آشفتگی روانی بازماندگان، مخاطبان و خود کنشگران را بیشتر کند. خوب است که فعالان جامعه مدنی، پیش از انتشار تصاویر آزاردهنده درباره محتوای آنها هشدار دهند و تا جای ممکن از بازنشر غیرضروری صحنه‌های خشونت خودداری کنند. لازم نیست برای زنده نگه داشتن یاد یک واقعه جمعی، مخاطبان و خود کنشگران در معرض مداوم تصاویر و ویدئوهای آن روزها قرار بگیرند. حفظ یاد یک واقعه به تماشای مداوم لحظه‌های خشونت‌بار آن وابسته نیست.
مواجهه مداوم با روایت‌ها و تصاویر خشونت‌آمیز، کنشگران را در معرض آسیب قرار می‌دهد. شنیدن تجربه‌های دردناک دیگران، پیگیری مستمر اخبار و احساس مسئولیت دائمی برای حمایت از آسیب‌دیدگان فشار روانی زیادی برای آنها ایجاد می‌کند. این تصور که کنشگر یک مبارز همیشه حاضر در صحنه است و باید قوی بماند، درست نیست. احساس خستگی، اندوه، خشم یا درماندگی در مواجهه مداوم با خشونت، واکنش‌های طبیعی هستند. مهم است که در گروه‌های کنشگری فضایی امن و بدون قضاوت وجود داشته باشد تا اعضا بتوانند در صورت تمایل از احساسات و فشارهایی که تجربه می‌کنند حرف بزنند. گروه‌های مدنی می‌توانند با تقسیم مسئولیت‌ها، فراهم کردن فرصت استراحت و ایجاد فضایی امن برای گفت‌وگو درباره فشارهای فعالیت، از اعضای خود حمایت کنند. مراقبت از سلامت روان کنشگران بخشی از حفظ توان ادامه فعالیت در درازمدت است.
اگر کنشگر هستید و این روزها تحت تاثیر فشار روانی کار ناشی از تروماهای جمعی، برای مدت طولانی با بی‌خوابی، کابوس، اضطراب یا افت خلق روبه‌رو شدید و این مشکلات زندگی روزمره، کار یا روابط شما را مختل کرده‌اند، بهتر است کمک روان‌شناختی تخصصی دریافت کنید. توجه داشته باشید که درمانگر باید تجربه کار با سوگ و خشونت را داشته باشد و اصل محرمانگی را رعایت کند.
در پایان، مراقبت از سلامت روان جامعه، حقیقت‌یابی، پاسخگویی، احترام به خانواده‌ها، امکان سوگواری، دسترسی به حمایت درمانی و اجرای عدالت از مطالبات به‌حق جامعه است که مسئولیت اصلی تامین آنها بر عهده حاکمیت است. حاکمیتی که پیش از همه این‌ها، مسئول حفظ امنیت و جان شهروندان است، اما خود متهم اصلی این جنایت‌ها است. در چنین شرایطی، تلاش کنشگران برای حفظ حافظه جمعی، حمایت از خانواده‌های دادخواه و ایجاد پیوندهای همبستگی در جامعه بسیار ارزشمند است.
· «در زندگی زخم‌هایی هست» که با مراقبت جمعی آرام می‌گیرند
· وقتی «کرگدن بودن» کافی نیست!
