
روز جهانی کودک فرصتی برای توجه به شرایط زندگی کودکان است. در سالی که گذشت، جنگ، خبرهای اعدام و تصاویر دلخراش کشتار و سرکوب خیابانی بر امنیت روانی کودکان در ایران اثر گذاشت. برخی با مرگ والدین یا نزدیکانشان روبهرو شدند و بسیاری نیز افزایش هزینههای زندگی و نگرانی بزرگسالان خانواده را لمس کردند. تعطیلی مدارس، انتقال دورهای آموزش به فضای مجازی و نگرانی از تکرار این اختلالها، نظم زندگی و روابط اجتماعی بسیاری از کودکان را تحت تأثیر قرار داده است. این فشارها بر هم انباشته میشوند، بیآنکه کودک فرصت کافی برای بازیابی آرامش داشته باشد.گزارشهای نهادهای سازمان ملل درباره ایران نیز بر همزمانی آسیبهای جنگ و سرکوب و اختلال بر کودکان تاکید دارند.
برای والدینی که کنشگر جامعه مدنی هستند، این شرایط پیچیدگیهای بیشتری دارد. آنها علاوه بر نگرانی درباره آینده فرزندانشان، ممکن است نگران امنیت خود و همکارانشان باشند. بهعلاوه، فعالیت مدنی گاهی حضورشان در خانه یا احساس ثبات کودک را تحت تأثیر قرار میدهد. در این شرایط مراقبت از کودک دشوارتر است. بنابراین باید فشارهای روانی کودک را شناخت و مراقبت فردی و جمعی را تقویت کرد.
(در این نوشته، منظور از کودک هر فرد زیر ۱۸ سال است)
کودکان همیشه رنج خود را با کلمه بیان نمیکنند. خردسالان بیشتر به والدین یا مراقبانشان میچسبند یا دچار بدخوابی و بهانهگیری میشوند. در سن دبستان ممکن است افت تمرکز، کابوس، پرخاشگری یا دلدرد و سردرد دیده شود. نوجوانان نیز گاهی با کنارهگیری، سکوت، خشم یا تغییر در روابط خود فشار روانی را نشان میدهند. این نشانهها همیشه به معنای اختلال روانی نیستند، اما نباید نادیده گرفته شوند. یونیسف در راهنمای شناسایی نشانههای فشار روانی کودکان توضیح میدهد که واکنشها با توجه به سن متفاوتاند و بسیاری از آنها واکنشهایی گذرا به شرایط دشوار هستند.
در این شرایط، گفتوگو با کودک درباره احساساتش اهمیت دارد. پرسیدن سؤالهایی مانند «چه چیزی شنیدهای؟» یا «چه چیزی بیشتر نگرانت کرده است؟» به او کمک میکند افکارش را بیان کند. بگذارید کودک به شیوه خودش پاسخ دهد. صادقانه و متناسب با سن او به نگرانیها و سؤالهایش جواب دهید. در این شرایط ناپایدار وعده قطعی به او ندهید. مثلاً در شرایطی که احتمال وقوع دوباره جنگ وجود دارد، گفتن «هیچ اتفاقی نمیافتد» کمکی نمیکند. بهتر است بگویید «من کنارت هستم و برای مراقبت از تو تلاش میکنم». اگر آماده گفتوگو نیست، او را مطمئن کنید که هر زمان بخواهد شما هستید تا به حرفها و نگرانیهایش گوش بدهید.
راهنمای یونیسف درباره گفتوگو با کودکان در زمان جنگ و درگیری بر شنیدن نگرانیهای کودکان، پاسخگویی متناسب با سن و پرهیز از انتقال ترسهای بزرگسالان به آنها تأکید میکند.
با توجه به سن کودک میتوان راههایی را برای بروز احساسات به کار برد. برای مثال:
· کودکان خردسال: بازی، قصه و نقاشی میتواند به بیان ترس کمک کند.
· کودکان دبستانی: درباره خبرهایی که شنیدهاند بپرسید، وضعیت را با توجه به درک آنها از جهان برایشان روشن کنید و برای بیان احساسات به آنها فرصت بدهید.
· نوجوانان: درباره دسترسی به شبکههای اجتماعی، پیگیری خبرها و حریم خصوصی با آنها گفتوگو کنید و نظرشان را در تصمیمهای متناسب با سنشان بشنوید، حتی اگر با دیدگاه شما متفاوت باشد.
محدود کردن تماشای تصاویر خشونتبار و کاهش مواجهه مداوم با اخبار و شایعات به مراقبت از سلامت روان کودکان کمک میکند. برای والدین کنشگر که پیگیری اخبار بخشی از زندگی روزمرهشان است، جدا کردن زمان پیگیری اخبار و گفتوگوهای کاری از زمان حضور در کنار کودک اهمیت دارد. با نوجوان درباره منابع خبری و مدت پیگیری اخبار توافق کنید. بهویژه پیش از خواب، فاصله گرفتن از شبکههای اجتماعی را تشویق کنید. مراقب گفتوگوهای بزرگسالان باشید که کودک ناخواسته میشنود. این توصیهها نیز در راهنمای یونیسف برای گفتوگو درباره جنگ مطرح شدهاند.
اختلال در آموزش حضوری نیز بر زندگی کودکان اثر میگذارد. مدرسه فقط محل آموزش نیست، فرصتی برای دوستی، بازی، ارتباط با همسالان و حفظ نظم روزانه است. آموزش مجازی نمیتواند همه این کارکردها را جایگزین کند. یونیسف در گزارش آموزش در شرایط اضطراری بر نقش مدارس در تأمین ثبات، حمایت روانی و محافظت از کودکان در بحرانها تأکید میکند.
ممکن است آسیبهای ناشی از اختلال طولانی در آموزش بهآسانی جبران نشود، اما میتوان پیامدهای آن را کاهش داد. برای مثال برنامهای نسبتاً منظم برای خواب، بازی و فعالیت روزانه، فرصتی برای دیدن دوستان و همکلاسیها و زمانی برای شنیدن حرفهای آنها فراهم کنید. اگر فعالیت مدنی والدین وقت زیادی میگیرد، بهتر است زمانهای وقت گذراندن با کودکان و نوجوانان تا حد امکان برنامهریزیشده باشد و روز و ساعت مشخصی داشته باشد. راهنمای یونیسف برای حمایت از کودکان در شرایط بحرانی نیز حفظ روالهای آشنا، حتی در حد برنامه خواب و غذا، را برای ایجاد احساس ثبات توصیه میکند.
اگر به دلیل فعالیت مدنی یا سیاسی با خطر امنیتی روبهرو هستید، لازم نیست جزئیات تهدید یا گفتوگوهای ترسناک را به کودک منتقل کنید، اما اطلاعات ضروری برای امنیت او را آرام، صادقانه و متناسب با سنش توضیح دهید. به او اطمینان دهید که رسیدگی به مسائل و خطرهای بزرگسالان وظیفه بزرگسالان است و او مسئول محافظت از پدر و مادرش نیست.
برای دوری ناگهانیِ احتمالی از کودک، برنامه داشته باشید. او باید متناسب با سنش بداند در نبود موقت یکی از والدین، چه کسی مراقبش است، با چه فرد معتمدی تماس بگیرد و کجا بماند. این برنامه را در زمانی آرام و بدون ترساندن کودک با او در میان بگذارید.
راهنمای امنیت مدافعان حقوق بشر و پروتکل امنیتی Open Briefing بر ضرورت پیشبینی خطرها، حفاظت از اعضای خانواده و داشتن برنامه اضطراری برای شرایط بازداشت یا دوری ناگهانی تاکید دارند.
لازم نیست کودکان از جزئیات فعالیتها، ارتباطات یا خطرهای احتمالی والدین مطلع شوند؛ بااینحال، پنهانکاری طولانی و توضیحهای متناقض نیز ممکن است اضطراب آنها را بیشتر کند. میتوان متناسب با سن کودک توضیح داد که برخی مسائل خصوصیاند، اما او حق دارد درباره چیزهایی که به امنیت و زندگی روزمرهاش مربوط میشوند سؤال بپرسد.
کودک ممکن است از فعالیتهای اجتماعی والدینش احساس غرور کند و همزمان از پیامدهای آن بترسد، عصبانی شود یا آرزو کند پدر و مادرش کمتر در معرض خطر باشند. این احساسات متناقض قابل درک هستند و باید بدون سرزنش شنیده شوند.
به او اطمینان دهید که برای دوست داشته شدن لازم نیست مثل شما فکر کند یا راه شما را در کنشگری ادامه دهد.
درباره امنیت دیجیتال نیز متناسب با سن کودک گفتوگو کنید. ممکن است فرزند نوجوان شما در فضای مجازی با پرسشهایی درباره خانواده یا پیامهای نگرانکننده روبهرو شود. درباره حفظ اطلاعات خصوصی، عکسها، موقعیت مکانی، پیامهای افراد ناشناس و ضرورت مشورت با یک بزرگسال مورد اعتماد به او توضیح دهید، با این یادآوری مهم که مسئولیت اصلی حفظ امنیت فرزندان بر عهده والدین و مراقبان است. راهنمای حریم خصوصی آنلاین یونیسف برای والدین توصیههای عملی برای حفاظت از اطلاعات شخصی و تنظیم دسترسی به عکسها و موقعیت مکانی ارائه میدهد.
والدین کنشگر ممکن است خودشان خسته، افسرده یا ترسیده باشند و انتظار آرامش همیشگی از آنها واقعبینانه نیست. استراحت و کمک خواستن به معنای بیتفاوتی به وضعیت جامعه نیست. میتوان با افراد مورد اعتماد و با رعایت امنیت و حریم خصوصی، مراقبت از کودکان را تقسیم کرد. برای مثال در تهیه غذا، انجام فعالیتهای روزانه یا نگهداری نوبتی از آنها همکاری کرد. این شبکه هم به والدین فرصت استراحت میدهد و هم از انزوای کودکان کم میکند.
شبکه ملی استرس تروماتیک کودکان (NCTSN) بر نقش حمایت اعضای خانواده، خویشاوندان و شبکههای اجتماعی نزدیک در کمک به کودکان و والدین پس از تجربه رویدادهای آسیبزا تأکید میکند.
اگر تغییرات رفتاری کودک شدید یا ادامهدار شده و خواب، غذا خوردن، درس خواندن یا روابط او را مختل کرده است، باید از پزشک، روانشناس یا روانپزشک کودک و نوجوان کمک گرفت. اما اگر کودک از آسیب زدن به خود یا پایان دادن به زندگی حرف میزند، موضوع باید فوراً جدی گرفته شود و برای ارزیابی تخصصی اقدام شود. اگر خطر فوری وجود دارد، باید به سرعت از خدمات اورژانس کمک گرفت، کودک را تنها نگذاشت و دسترسی او را به وسایل خطرناک محدود کرد.
این توصیهها با راهنمای شناسایی فشار روانی کودکان از یونیسف و راهنمای ارزیابی خطر خودکشی در نوجوانان از مؤسسه ملی سلامت روان آمریکاهمخوانی دارند.
در روز جهانی کودک باید بر مسئولیت نهادهای عمومی نیز تاکید کرد. حفظ امنیت کودکان و خانوادهها، مراقبت از مدارس، تامین معیشت و دسترسی به خدمات سلامت روان بخشی از این مسئولیت است. کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل دولتها را موظف به حمایت از حقوق کودکان میکند و در ماده دوم بهصراحت خواستار حمایت از کودکان در برابر تبعیض یا مجازات به دلیل عقاید، وضعیت یا فعالیتهای والدین و اعضای خانواده آنهاست.
خانواده، دوستان و معلمان میتوانند از رنج کودک بکاهند، اما مراقبت فردی و جمعی جایگزین امنیت پایدار نمیشود. تغییر شرایط آسیبزا مسئولیت حاکمیت و نهادهای دولتی است. کودکان حق دارند بازی کنند، بیاموزند و به آینده امیدوار باشند.